دبیرستان پسرانه غیردولتی اعتماد (دوره اول) آموزش پرورش ناحیه 5 استان اصفهان

در بخش نخست این مقاله، ویژگیهای عاطفی و اجتماعی نوجوانی، نیازهای نوجوانان و عوامل مشکل زا در دوران نوجوانی را مورد بررسی قرار دادیم . در ادامه این مقاله، مشکلات روحی در ایام نوجوانی، واکنشهای دفاعی نوجوانان، و انتظار از نوجوان را مورد بررسی قرار داده و در پایان، توصیه هایی برای ارتباط بهتر با نوجوانان ارائه می کنیم.

مشکلات روحی و ایام نوجوانی

تراکم مشکلات بیرونی و فشارهای درونی در دوران بلوغ، نوجوان را دچار تشویش می نماید و سبب تولید اختلالاتی در شخصیت وی می شود . نابسامانیهای این دوران به دو دسته زودگذر و عمیق تقسیم می گردد، که دسته اول با گذشت زمان بهبود می یابد . مانند تاثر نوجوان از درگیری با خانواده یا گروه دوستان . اما اختلالات عمیق در لایه های پایین شخصیت وی نفوذ کرده، او را به بیماری دچار می کند . در این بخش مهم ترین اختلالات شخصیتی را بیان خواهیم نمود .

1 . احساس خود کم بینی

نوجوانان گاه به دلیل داشتن کاستیهای بدنی، مشکلات خانوادگی، شکستها، محرومیتها، سرزنش دیگران و تمسخر دوستان و همسالان خود، به عدم اعتماد به نفس دچار می شوند . این احساس حقارت موجب به کار افتادن مکانیزمی دفاعی در آنان می شود تا تعادل روانی از دست رفته، بار دیگر بازسازی شود . از اینرو نوجوان برای سرپوش گذاشتن بر روی ناتوانیهایش یا از جمع جدا شده و گوشه گیری اختیار می کند یا برای جبران به خودستایی، دستور به افراد ناتوان تر و زیردست و بدگویی از افراد توانا و بالادستی دست می یازد و در مواردی برای جبران شکستهایش به خشونت، خودآزاری یا دیگرآزاری روی می آورد . روایت زیبای امام هادی علیه السلام را می توان ترجمان همین مطلب دانست که فرمودند: «من هانت علیه نفسه فلا تامن شره (1) ; از شر آن کس که دچار خود کم بینی است ایمن نباش .»

2 . رفتارهای عصبی

فشارهای گوناگون، بیماریهای جسمی، نبود تجربه کافی، رفتارهایی عصبی را در نوجوان به دنبال می آورد . جویدن ناخنها، لب گزیدن، بازی با انگشتان، اضطراب از برخورد با دیگران، گریه، فریاد، رفتارهای تهاجمی، زودرنجی و بدبینی، از جمله رفتارهایی است که در این طبقه جای می گیرند . گاه نوجوان برای رهایی از این ناراحتیها، راهی جاده های خلاف می شود و به دنبال آرامشی هرچند موقت به دام مواد مخدر و دامنهای آلوده می افتد .

3 . ترس و اضطراب

ترس واکنشی طبیعی در برابر یک پدیده واقعی است . از انواع ترس در روزگار نوجوانی می شود از این موارد نام برد: ترس از عدم موفقیت در امتحانات، ترس از جدایی والدین، ترس از مشکلات زندگی و ترس از انحرافات اخلاقی و مذهبی . اما اضطراب هیجانی است که در اثر برخورد با یک خطر احتمالی بدون آن که منبع این هیجان مشخص باشد پدید می آید . اضطراب ممکن است از چند دقیقه تا چند ساعت ادامه پیدا کند . اضطراب که در واقع همان «دلشوره » عامیانه است، 

4 . افسردگی

از جمله اختلالات رایج در میان نوجوانان افسردگی است . این حالت غالبا با گوشه گیری همراه است و موجب محدود شدن تماسهای اجتماعی، کم رویی افراطی، تردید در رفتارها، کم حرفی و عدم مشارکت می گردد . افسردگی در موارد حاد زمینه ساز خودکشی می شود .

5 . وسواس

برخی نوجوانان دارای احساس شک و تردید همیشگی می باشند . افکار مزاحم همواره آنان را آزار می دهد و موجب عدم اطمینان به عمل گذشته شان می شود، به همین خاطر آنان به تکرار آنچه قبلا انجام داده اند روی می آورند تا از صحت و درستی کارشان مطمئن شوند . به عنوان مثال چند بار دست خود را با صابون می شویند، اما دغدغه انجام درست کار لحظه ای آنان را رها نمی کند; از اینرو با دقتی بیش از اندازه آن اعمال را تکرار می کنند .

«تحقیقات در زمینه وسواس نشان می دهد، افراد مبتلا به وسواس بیشتر به خانواده هایی تعلق دارند که پدر و مادرهایی سختگیر، کامل طلب، تمیز، دقیق در جزئیات، و بی تحمل در برابر بی نظمی دارند . این والدین غالبا آرمانهایی بسیار دست نیافتنی برای فرزند خود در نظر می گیرند و بدون توجه به آمادگی یا توانایی جسمی و روانی او، عقاید خود را با فشار به او تحمیل می کنند »

در هر حال این مشکلات و دیگر مسائل دوران نوجوانی، طبیعتی ناپایدار برای نوجوانان به ارمغان می آورد و این طبیعت متناقض، رفتارهای غیر منسجم و متضاد را به بار می آورد که گاه فرسنگها با شاهراه عقل و خرد فاصله دارد . شاید به همین خاطر است که رسول بزرگوار اسلام صلی الله علیه و آله دوران جوانی را به دور از رفتارهای خردمندانه ارزیابی کرده و فرموده اند: «الشباب، شعبة من الجنون;جوانی نوعی جنون و از خود بی خودی است .»

واکنشهای دفاعی

منظور از واکنشهای دفاعی، رفتارهای مشخص و تدافعی است که شخص به صورت ناخودآگاه و به منظور حل مشکلات و عقده های روانی و برای حفظ تعادل روانی خویش و رهایی از چنگال اضطراب به کار می برد . نوجوان نیز از این نوع واکنش بیگانه نیست و زمانی که نتواند به نیازهای روانی اش پاسخ مثبت دهد یا دچار اضطراب و تضادهای درونی گردد، به صورت ناآگاهانه سیستمهای دفاعی خود را به کار می اندازد . واکنشهای دفاعی در واقع نوجوان را به نوعی خودفریبی دچار می کند و میان وی و درک واقعیتها فاصله می اندازد . اکنون به برخی از این واکنشها می پردازیم (5) .

1 . پرخاشگری

در این نوع واکنش شخص محرومیتهای خود را با رفتارهایی خشن و خصمانه جلوه گر می سازد و به اعمال بزهکارانه مانند سرقت یا انحراف جنسی اقدام می نماید . به تعبیری دیگر او می خواهد دیگران نیز تاوان محرومیتهای او را بپردازند و فشارهای او را به نحوی تحمل کنند .

2 . انکار

در این حالت شخص حقایق نامطلوب را نادیده می گیرد و حقایق را نمی پذیرد و به تفسیری دلخواه از واقعیت دست می زند . البته بدیهی است که انکار واقعیت متفاوت از دروغ است; زیرا دروغگو با آگاهی کامل از واقعیت به جعل می پردازد اما در اینجا شخص برای فرار از واقعیت، خواهان دریافت حقیقت نیست .

3 . خیال گرایی

در این واکنش نوجوان به واسطه گریز از شکستها در عالم واقع به دنیای خیال می گریزد و آنچه را به دست نیاورده یا ندارد، در آنجا می سازد . البته تخیل در نوجوان امری طبیعی است اما زیاده روی در آن ممکن است به شخصیت اجتماعی نوجوان ضربات سنگین وارد نماید .

4 . برگشت

نوجوان هنگامی که تحت فشار و مؤاخذه قرار می گیرد رفتارهایی از خود بروز می دهد که با سن او تناسب ندارد . در حقیقت او برای کاستن از سطح فشار به دوره کودکی و رفتارهای آن باز می گردد . زیرا وی در آن دوران به خاطر برخی از کارها این چنین مورد توبیخ قرار نمی گرفت .

5 . جبران

در واکنش جبران، نوجوان برای رهایی از نگرانی، تلاش خود را در زمینه های دیگر به کار می برد . مثلا وقتی در درس نمره ای نامناسب می گیرد، سعی می کند در ورزش ممتاز شود; اما این واکنش همیشه مثبت نیست بلکه ممکن است نوجوان برای اثبات توانایی خویش به تحقیر و تخریب دیگران نیز دست بزند .

6 . توجیه

در این بخش فرد برای رفتارهای نابه هنجارش ظاهری منطقی می سازد و به گمان خود عملکردش را درست جلوه می دهد . این مکانیسم موجب می شود تا نوجوان از اعتراف به شکست بگریزد و از اشتباه خود درس و عبرت لازم را نگیرد . و بر رفتار ادرست خود پافشاری نماید .

7 . همانندسازی

این مکانیزم نقش مهمی در شکل دهی شخصیت نوجوان دارد . همانند سازی تا آنجا که مربوط به الگوهای مثبت است مسئله ای شایسته و پسندیده است; اما زمانی که همانند سازی با افراد منحرف صورت پذیرد، این ماجرا بعدی خطرناک به خود می گیرد . البته توجه داشته باشیم که همانندسازی ناخودآگاه است و برخلاف امور تقلیدی، آگاهانه نیست .

8 . جابجایی

گاه دیده می شود نوجوان با خواهر و برادر خود رفتار مناسبی ندارد . در این موارد ممکن است او از مکانیسم جابجایی استفاده کرده باشد . این مکانیسم عبارت است از انتقال افکار، احساس، انرژی روانی و یا حالتهای عاطفی از شخصی یا شیئی به شخص یا شیئی دیگر که به طور ناخودآگاه صورت می گیرد .

معمولا واکنشهای نوجوانان از موضوعات پرخطر به موضوعات کم خطرتر منتقل می گردد . به عنوان مثال فرض کنید نوجوان از رفتار والدین خود ناراضی است; اما او نمی تواند نارضایتی اش را از وضع موجود به صورت صریح و آشکار مطرح کند . چون ممکن است عواقب ناگواری برای او به دنبال بیاورد . به همین خاطر خشم خود را متوجه خواهر و برادر کوچکتر خود می نماید .

9 . فرافکنی

در این واکنش، نوجوان کاستیها، اندیشه ها و انگیزه های ناپسند خود را به دیگران نسبت داده، خود را منزه نشان می دهد . به عنوان مثال بجای آنکه بگوید: «من از فلانی بدم می آید» ، می گوید: «فلانی از من بدش می آید» . یا به جای آنکه گناه خود را قبول کند، دیگران را مقصر می داند و تقصیر را متوجه آنان می سازد .

رابطه با نوجوان

تا کنون درباره برخی ویژگیهای مهم دوران نوجوانی مطالبی مطرح گردید . اهمیت آنچه گذشت از آن جهت است که نوعی بازشناسی آن دوران به حساب می آید و ما را در درک بهتر این دوره یاری می کند . با درک بهتر اندیشه ها، رفتارها و ویژگیهای نوجوان، راه برای ارتباط سازنده با او باز خواهد شد . و مربیان و والدین می توانند نوجوان را در گذری از این دوران انتقالی مدد دهند . ضرورت این مسئله زمانی آشکارتر می گردد که بپذیریم این دوران بهترین زمان تربیت و آموزشهای جدی و انسان ساز است . همانگونه که امیرالمؤمنین علیه السلام در نامه 31 نهج البلاغه به امام حسن علیه السلام اینگونه می نویسند: «فبادرتک بالادب قبل ان یقسو قلبک ویشتغل لبک; در تربیت تو شتاب نمودم ، پیش از آنکه دلت سخت گردد و خرد و عقلت به دیگری بگرود .»

انتظار از نوجوان

این نکته نیز شایسته یادآوری است که، پیش از هر ارتباط مؤثر، لازم است نگاه ما به نوجوان منطقی شود و او را آن گونه که ست بنگریم تا بتوانیم سطح انتظارات خویش را به صورتی مناسب و خالی از زیاده خواهی یا سهل انگاری تنظیم نمائیم . اگرچه مباحث پیشین تا حدودی می تواند در این مرحله ما را یاری رساند اما دریغ است که روایتی همچون گفتار امام سجاد علیه السلام را که می تواند تصویری روشن و شفاف برای ما فراهم آورد، از نظر دور داشت . امام در ضمن نامه ای به محمد بن مسلم زهری - که از مردان دانشمند زمان خویش بود; اما گرایش به مال و مقام او را از راه راستیها دور نموده بود - در مقایسه ای پندآموز، دوران نوجوانی را این گونه معرفی می نماید: «فاذا کانت الدنیا تبلغ من مثلک هذا المبلغ مع کبر سنک ورسوخ علمک وحضور اجلک، فکیف یسلم الحدث فی سنه، الجاهل فی علمه، المافون فی رایه، المدخول فی عقله; (6) آنگاه که همچون تویی که سالیان دراز زندگی کرده ای، علمت ژرف و بسیار و پایان زندگی ات نزدیک است، اینچنین به دام دنیا گرفتار می آید [و تا این پایه فرومایه می گردد]، پس چگونه نوجوانی نوخواسته [در برابر گرایشهایش] سالم بماند؟ او که از دانش بی بهره است، بینشش سست و خردش نارسا است .»

نوجوانی، دوران لجاجتها و خودسریها است . نوجوان در برابر پند و اندرز می ایستد، اما در عین حال پاکی، سادگی و صداقت درخور توجه او، وی را به موجودی دوست داشتنی و آماده کمال تبدیل می کند . وجود او سرزمین بکری است که در دستان باغبانی کارآزموده به گلستانی زیبا و در پناه کشاورزی دانا به زمینی پرثمر تبدیل خواهد شد . و این واگویه ای از همان گفتار امیرمؤمنان علیه السلام است که فرمود: «وانما قلب الحدث کالارض الخالیة ما القی فیها من شی ء قبلته; (7) قلب نوجوان چونان زمین بکر و دست نخورده ای است که هرچه در آن افکنده شود آن را می پذیرد .»

در حقیقت همین طبیعت متضاد است که همچون کوره ای شخصیت وی را می گدازد تا حقیقت نوجوان آشکار شود و چون ماده ای خام و شکل پذیر به کمال خویش برسد . و در اینجا رسالت عظیم راهبران نوجوان معنا می یابد تا با دستان پرعاطفه، گرم و با محبت خویش به همراه ره توشه شناخت و شکیبایی در شکل دادن به این شخصیت خام کمال همت را به کار گیرند .

توصیه های کارا

تمام آنچه تاکنون آمد تاکیدی بر حساسیت دوران نوجوانی بود، اما آنچه بیش از همه مهم است چگونگی ارتباط بین نوجوان و بزرگسال می باشد . در این قسمت به گونه ای چکیده توصیه هایی راهگشا برای ارتباط بهتر با نوجوانان ارائه خواهیم داد (8) :

1 . زمینه های ارتباطی

نوجوانان، غالبا یاتنها بوده، به کارهای خود مشغول اند یا با گروه همسالان و دوستان به سر می برند . از اینرو ارتباط برقرار کردن با آنها تا حدودی دشوار است . اما اگر بتوان در فعالیتهای مورد علاقه ایشان مانند کوهنوردی، ورزش و دیگر فعالیتها مشارکت کرد، زمینه های ارزشمندی برای ارتباط فراهم خواهد شد .

2 . گفتگوهای غیرانتقادی

چنانچه زمینه های گفتگو فراهم گشت، نبایستی با مچ گیریهای نابجا، نصیحتهای انتقادی و ... این گفتگو و ارتباط را وارد مرحله ای سرد نمود . کمی شکیبایی و زمان شناسی می تواند کمک مؤثری در ارتباطهای بعدی و پندآموزی غیرمستقیم باشد .

3 . نگاه مثبت:

نوجوان اگر چه گاه مرتکب اشتباهاتی بزرگ می شود اما بی تردید گفتار و کردار وی همیشه منفی نیست، بلکه دارای جنبه های مثبتی نیز هست که با تاکید برآنها ضمن تشویق و عمق بخشی به جنبه های مثبت، ارتباطی صمیمانه پدیدار خواهد شد و این آغاز راه تکامل است .

4 . پاسخهای مناسب:

یکی از علتهای گریز نوجوانان از ارتباط با بزرگسالان، طولانی شدن گفتگوها است . از اینرو بهتر است در پاسخ به خواست یا پرسش آنان زمان به خوبی در نظر گرفته شود و پاسخها از حد نیاز فراتر نرود .

5 . پرهیز از تکرار نسنجیده

نوجوان ممکن است بارها شاهد تکرار یک مطلب یا پند باشد، توجه داشته باشیم که تکرار یک مسئله همیشه سودمند نیست بویژه زمانی که حالت روزمره به خود بگیرد .

6 . پرسشهای راهنما

پیش از واکنش در برابر درخواست یا رفتار نوجوان، لازم است در اطراف این واکنش مقداری تفکر کرد . نوجوان گاهی به خاطر بی تجربگی دست به کارهای ناممکن و نادرست می زند، در این مواقع مناسب است به جای توصیه های مستقیم، او را با پرسشهای خویش متوجه اشتباهش کنیم .

7 . نحوه بیان

نوجوانان به دقت نحوه بیان بزرگسالان را مورد توجه قرار می دهند و بر اساس آن به قضاوت و واکنش می پردازند . حالت چهره، نوع گویش، چگونگی پردازش عبارتها و ... از این نمونه می باشد که به نوبه خود می توانند نقش عمده ای را در ارتباط برعهده گیرند .

8 . پالایش گفتار از احساس

نوجوان به دلیل تجربه ناکافی و غلبه احساسات گاه در بیان منظور خود با مشکل مواجه می شود و مطالب خود را با لحنی غیرمناسب و احساسی بیان می کند . در این مورد پالایش گفتار او از احساسات و نحوه بیانش، ما را به راحتی به مقصود او خواهد رساند .

9 . نیازشناسی

یکی از بهترین راههای ارتباط با نوجوانان گفتگو درباره نیازهای آنان است . البته باید توجه داشت نوجوانان با یکدیگر تفاوتهای بسیار دارند و همین مسئله بر روی نیازهای آنان نیز تاثیر می گذارد . نوجوان شهری یا روستایی، نوجوان کارگر یا مشغول به تحصیل، نوجوان فقیر و غنی و ... هر کدام نیازمندیهای خاص خود را داشته و به دنبال حل آنها می باشند . بر همین اساس می توان ضمن شناسایی نیازها و اولویت بندی آنها، ارتباطی سازنده و بازدارنده را سامان داد .

گفتار پایانی 

مطالب گفته شده تنها بخشی از دنیای پیچیده و پر راز و رمز نوجوان است . اگرچه بسیاری از والدین و مربیان این دوران را تجربه نموده اند، اما با گذشت سالها و ورود به دوران دیگر، بسیاری از مسائل و مشکلات دوران نوجوانی خویش را به فراموشی می سپارند . شاید همین نکته است که مانعی اساسی بین نوجوانان و بزرگسالان پدید می آورد . در هر حال در ارتباط و حل مشکلات نوجوانان دو سلاح مهم شکیبایی و مدارا را هیچ گاه نبایست از نظر دور داشت . البته در مواردی نیز با شدت گرفتن بعضی رفتارها ی بایست با طرح موضوع نزد کارشناسان خبره، از آنان یاری گرفت .

نام*

ایمیل

نظر*

متن تصویر*